W poznańskim klasztorze franciszkanów/bernardynów – zgodnie ze średniowiecznym powiedzeniem Claustrum sine armario quasi castrum sine armamentario – od samego początku, czyli od połowy XV w. istniała biblioteka. Było to wypełnienie woli założyciela zakonu św. Franciszka z Asyżu, który – jak informuje Ubertyn z Casale w dziele Arbor Vitae – wobec brata Leona, swojego spowiednika, sekretarza i powiernika, wyraził życzenie, aby w każdej wspólnocie braci była przynajmniej mała biblioteczka. Miała ona służyć jako pomoc w modlitwie i działalności apostolskiej.
Zalążek księgozbioru poznańskiego stanowiły książki, które zakonnicy przywieźli z Krakowa. Były to głównie księgi liturgiczne: mszał, antyfonarz, graduał, psałterz, a także Pismo św., zbiory kazań, żywoty świętych. Biblioteka powiększała się z roku na rok drogą kupna, niektóre księgi przepisywali sami zakonnicy, inne ofiarowali klasztorowi dobrodzieje.
Pierwszym darczyńcą był kanonik poznański Jan Twardowski, który w 1457 r. ofiarował braciom cztery rękopisy teologiczne, m.in. dzieła zatytułowane Cur Deus homo i Scolasticam historiam. Biblioteka kilka razy była grabiona i niszczona. Pierwszy raz stało się to w czasie wizytacji przeprowadzonej w klasztorze poznańskim przez Bernardyna z Ingolstadtu, wikariusza (przełożonego) wikarii austriacko-czesko-polskiej od 1456 r. Powołując się na zakonne ubóstwo powybierał on z księgozbioru cenniejsze księgi i wysłał je do klasztoru bernardynów we Wrocławiu.
W czasie najazdu szwedzkiego (1656) Szwedzi wypędzili zakonników z miasta, spalili kościół i klasztor, przedtem powybierali najcenniejsze przedmioty – wśród nich były książki – i wywieźli do Szwecji. W bibliotekach w Uppsali i Sztokholmie znajduje się około 70 inkunabułów z księgozbioru poznańskich bernardynów. W 1836 r. kościół i klasztor skonfiskowano na podstawie dekretów kasacyjnych zaborczych władz pruskich.
Zbiory biblioteczne uległy wtedy częściowemu zniszczeniu i rozproszeniu a najcenniejsze, w liczbie 120, m.in. Annales Minorum Łukasza Waddinga, wywieziono do Biblioteki Królewskiej w Berlinie. Pojedyncze książki z omawianego księgozbioru możemy spotkać w Bibliotece Kórnickiej PAN, Bibliotece Raczyńskich, Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Bibliotece Uniwersyteckiej UAM i Bibliotece Kapitulnej w Poznaniu.
Po kasacie kościół przez pewien czas pełnił funkcję kościoła garnizonowego a następnie przekazano go na użytek Gimnazjum św. Marii Magdaleny. Ten stan rzeczy trwał do 1939 r., czyli do wybuchu drugiej wojny światowej. W 1945 r. w czasie walk o wyzwolenie Poznania spod okupacji hitlerowskiej, kościół i klasztor zostały zniszczone w 75%. Dwa lata po wojnie, w roku 1947 do stolicy Wielkopolski wrócili franciszkanie z Prowincji Wniebowzięcia NMP z siedzibą prowincjała w Katowicach Panewnikach i rozpoczęli żmudne dzieło odbudowy zniszczonego kompleksu kościelno-klasztornego.
W 1965 r. kapituła prowincjalna podjęła decyzję o utworzeniu w klasztorze poznańskim Biblioteki Prowincji – Oddziału Zbiorów Specjalnych, do której trafić miały ocalałe z zawieruchy dziejowej zabytkowe księgozbiory. Na cele biblioteczne odbudowano i zaadaptowano północne skrzydło klasztoru. Aby zapewnić książkom fachową i należytą opiekę w 1969 r. wysłano o. Salezego Tomczaka na studia specjalistyczne z zakresu bibliotekoznawstwa na Uniwersytet Wrocławski (specjalizacja: zbiory specjalne – rękopisy i starodruki).
W 1968 r. pomieszczenia biblioteczne o łącznej powierzchni 140 m2 były gotowe i rozpoczęło się zwożenie książek z klasztorów we Wschowie, Osiecznej, Miejskiej Górce i Wejherowie. W Poznaniu znalazło się około 10 000 woluminów: rękopisów, starodruków i druków dziewiętnastowiecznych. Są wśród nich egzemplarze Pisma św., komentarze biblijne, pisma ojców Kościoła, zbiory kazań, pisma ascetyczne, traktaty teologiczne, prawo kanoniczne i zakonne, historia Kościoła i zakonu franciszkańskiego, historia Polski i świata, księgi liturgiczne: mszały, brewiarze, graduały, antyfonarze, psałterze. Kilkadziesiąt z tych ksiąg to unikaty na skalę światową.
Oprócz zbiorów specjalnych zgromadzono ok. 40 000 druków nowych z zakresu teologii, filozofii chrześcijańskiej i pokrewnych dziedzin. Są wśród nich także klasycy literatury polskiej i światowej (A. Mickiewicz, J. Słowacki, C.K. Norwid, H. Sienkiewicz, B. Prus, S. Żeromski, Szekspir i in.). Biblioteka specjalizuje się w gromadzeniu publikacji z zakresu piśmiennictwa franciszkańskiego, zarówno w języku polskim jak i w językach obcych, szczególnie włoskim, francuskim i niemieckim.
W zbiorach poznańskich znajdują się dzieła wszystkie św. Bonawentury, Aleksandra z Hales, św. Antoniego z Padwy, bł. Jana Dunsa Szkota (najnowsze wydanie krytyczne,ale również wydanie Waddinga-Vivesa), św. Bernardyna ze Sieny, św. Jana Kapistrana, wybór pism/kazań św. Jakuba z Marchii, Bullarium Franciscanum, Annales Minorum Łukasza Waddinag, Sinica Franciscana, Biblioteca bio-bibliografica della Terra Santa e dell’Oriente Francescano Giorlamo Golubovicha, Orbis Seraphicus, Analecta Franciscana i wiele innych.
Biblioteka gromadzi około 200 czasopism naukowych, popularnonaukowych i popularnych, polskich i zagranicznych. Są wśród nich takie czasopisma franciszkańskie jak: Acta Ordinis Fratrum Minorum, Antonianum, Archivum Franciscanum Historicum, Studi Francescani, Il Santo, Archivo Ibero-Americano, Collectanea Francescana, Miscelanea Francescana, Franziskanische Studien, Liber Annuus, Études Franciscaines, La Terra Santa, Studi Ecumenici, Carthaginiensia.
Po utworzeniu w 1991 r. Prowincji św. Franciszka z Asyżu biblioteka poznańska stała się Biblioteką Główną Prowincji. W chwili obecnej trwają prace nad przeniesieniem katalogu kartkowego do Katalogu Centralnego Federacji Bibliotek Kościelnych „Fides”.
o. Salezy Bogumił Tomczak OFM