10 tomową edycją krytyczną dokumentów gmin karaimskich zwieńczony został projekt realizowany przez Wyższą Szkołę Filologii Hebrajskiej w Toruniu. Główny cel naukowy projektu skupiony był wokół krytycznej analizy różnego rodzaju hebrajskich, polskich, rosyjskich i łacińskich tekstów historycznych powstałych w kręgu Karaimów polsko-litewskich w okresie istnienia Pierwszej Rzeczypospolitej. Ta jedna z najmniejszych mniejszości narodowych i religijnych (liczebność szacowana jest obecnie na około 120 osób żyjących terenie Polski i około 500 na terenie Litwy), również w minionych wiekach nigdy nie osiągnęła znaczących rozmiarów. Jej wyjątkowość skupiła się zatem nie na aspekcie demograficznym, ale na intelektualnym i kulturowym wpływie na otoczenie, witalności w zachowaniu tożsamości religijnej i etnicznej (żyjąc przez kilka wieków w rozproszeniu), na specyfice i złożoności kontaktów kulturowych ze społecznościami lokalnymi. Tragiczne wydarzenia XX w., związane z dewastacją ziem polsko-litewsko-białorusko-ukraińskich podczas I wojny światowej, a nade wszystko podczas II wojny światowej, sprawiły, że Karaimi zatracili znajomość języka hebrajskiego i języka karaimskiego, a przez to również znajomość własnego piśmiennictwa. W ramach projektu przygotowana została krytyczna edycja hebrajskojęzycznych dokumentów, szczególnie ważnych dla dziejów Karaimów w Polsce i na Litwie w okresie do XIX w., będących najczęściej uchwałami gmin oraz innym oficjalnymi pismami. Tego rodzaju badania podejmowane były dotąd w ograniczonym zakresie w nielicznych polskich ośrodkach uniwersyteckich (m.in. w Warszawie, Krakowie i Poznaniu) oraz kilku zagranicznych, głównie w Izraelu, USA i Rosji. Jednym z powodów, dla którego tego rodzaju studia nie były prowadzone, pozostawał niezmiennie fakt niedostępności znacznej części z tych dokumentów od końca I wojny światowej. Były one przechowywane w radzieckich (później rosyjskich) archiwach i nieudostępniane badaczom. Dopiero w ostatnich kilku latach, po przemianach politycznych i ustrojowych państwa rosyjskiego, zbiory ten ponownie zostały udostępniona dla świata nauki. Była to wyśmienita szansa, którą udało się owocnie wykorzystać. Większość z tych dokumentów jest przechowywana w dwóch kolekcjach Abrahama Firkowicza w Narodowej Bibliotece Rosji w Petersburgu, w Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu w Petersburgu, w Narodowej Bibliotece Izraela, gdzie znajdują się również kopie części rękopisów z Petersburga, oraz w Narodowej Bibliotece Ukrainy w Kijowie. Dokumenty uchwał gmin karaimskich, z Trok i Nowego Miasta, wydane zostały dotychczas jedynie częściowo w znanej monografii Jakuba Manna z 1934 r. pt. Texts and Studies in Jewish History and Literature (vol. 2: Karaitica with 4 Fascimiles). Wydanie to nie ma jednak charakteru stricte krytycznego, zawiera wiele opuszczeń i skrótów, a same dokumenty nie były też przekładane na języki nowożytne.
Drugą grupę tekstów stanowią pinkasy (księgi urzędowe) gmin karaimskich z Trok oraz z Nowego Miasta. Zapisywano w nich ważne dla społeczności sprawy natury majątkowej, religijnej, prawnej oraz społecznej. Ponieważ były do księgi prowadzone przez samych karaimów, którzy w celach prawno-archiwizacyjnych prowadzili zapiski, odnaleźć w nich można różnorodne kwestie także w kontekście relacji karaimów z żydami czy władzami państwowymi. Udostępnienie tego rodzaju tekstów należy uznać za przełom w studiach nad karaimami, albowiem otrzymaliśmy świadectwo, jak sami Karaimi postrzegali siebie w relacjach z otoczeniem oraz jakiego rodzaju sprawy uznawali za istotne i ważne, skoro zostały odnotowane w oficjalnych księgach gminnych. Pinkasy z Trok i z Nowego Miasta nie były dotąd publikowane w całości. Ich stan zachowania wskazywał na częste używanie, ale sam tekst pozostawał czytelny, niekiedy słabo czytelny. Pinkas gminy z Nowego Miasta (przechowywany w Narodowej Bibliotece Izraela, sygnatura Ms. Heb 1094 4,), pochodzący
z okresu XVIII w., zawiera m.in. zapisy sądowe oraz rachunkowe. Pinkas gmin z Trok (przechowywany w Narodowej Bibliotece Izraela, sygnatura Ms. Heb 834 4), spisany na przełomie XVIII-XIX w., zawiera szereg zapisów o charakterze sądowym i prawnym.
Trzecią grupę dokumenty hebrajskich stanowią bardzo ważne pod względem poznawczym teksty, na którą składają się: 1) Wspominki za zmarłych uczonych i duchownych karaimskich oraz karaimów pochowanych w Derażnem, Kotowie i Kukizowie; 2) Zichronot Troki, 3) Pinkas modlitw. Rejestr modlitw odmawianych przez członków gminy w synagodze w Łucku w dni świąteczne w latach 1815-1817. Wspomniane wyżej teksty są rzadkim i ciekawym świadectwem zaangażowania karaimów w pisarstwo historiograficzne, także wykorzystujące osiągnięcia literatury historycznej tworzonej przez autorów w dobie Rzeczypospolitej. Są również ważnym źródłem informacji na temat judaizmu karaimskiego.
Oprócz krytycznego wydania w/w tekstów hebrajskich do projektu włączone zostały także ich przekłady na język polski i angielski, uzupełnione o filologiczny i historyczny aparat krytyczny. Przekład na język polski był niezbędny dla udostępnienia wyników badań szerokiemu gronu odbiorców w Polsce, a tym samym do istotnego poszerzenia problematyki badań nad życiem społecznym, kulturowym i religijnym w Rzeczypospolitej w okresie jej świetności. Pytania o tożsamość etniczną, kulturową i religijną, realia funkcjonowania różnych grup etnicznych, językowych i wyznaniowych znajdują się nadal w zainteresowaniu badaczy pochodzących z państw będących spadkobiercami Pierwszej Rzeczypospolitej. Do tej pory karaimi pojawiali się w tego rodzaju badaniach marginalnie, a opinie poszczególnych uczonych odwoływały się zasadniczo do sądów poprzedników. Dzięki udostępnieniu kilkuset stron tekstu przekładów, dostępnych dotąd nielicznej grupie uczonych zaznajomionych z wczesnonowożytnym hebrajskim, życie wewnętrzne gmin karaimskich w różnorakich jego przejawach stanie się dostępne dla wielu. Innym rodzajem tekstów, którego edycja krytyczna została również przygotowana, są staropolskie dokumenty wytworzone przez różne organy administracji państwowej różne organy administracji państwowej,
a dotyczące bezpośrednio gmin żydowskich. W tym przypadku wartość poznawcza tego zbioru ogniskuje się na spojrzeniu na gminę żydowską „z zewnątrz” albo przez pryzmat relacji karaimsko-chrześcijańskich. Dokumenty karaimskie z kolekcji przechowywanej w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie były już wykorzystywane w publikacji źródłowej przygotowanej przez A. Baliulisa, lecz jego edycja dotyczy przede wszystkich dziejów miasta i prawa magdeburskiego, jakie było stosowane w Trokach. W zbiorze dokumentów włączonych i wydanych w ramach realizacji projektu znalazły się niepublikowane dotąd teksty.
Przygotowanie edycji źródłowej zostało uzupełnione o zbiór studiów i rozpraw krytycznych. Ich tematyka poświęcona została kilku kluczowym kwestiom badawczym, w których autorzy wykorzystali nie tylko badania źródłowe, ale także wieloletnie kwerendy w bibliotekach i instytucjach naukowych, odwiedzanych w trakcie realizacji grantu. W artykułach tych ukazane zostały problemy dotyczące judaizmu karaimów polsko-litewskich: doktryny, praktyki i folkloru, hebrajszczyzny karaimskiej, funkcjonowania wspólnoty karaimów polsko litewskich w XVII i XVIII w. na przykładzie różnych aspektów życia codziennego, karaimskie piśmiennictwo prawnicze na przykładzie prawa posiadania nieruchomości oraz rozważania o dziejach Karaimów w Wielkim Księstwie Litewskim z uwzględnieniem krytyki źródeł i stanu badań (do XIX w. )
Realizacja projektu naukowego rozpoczęła się w 2012 r. Początkowo kierownikiem grantu była dr Golda Akhiezer, pracownik Uniwersytetu Hebrajskiej w Jerozolimie (związana z Rothberg School for Overseas Students of Hebrew University oraz Yitzhak Ben-Zvi Institute of the Hebrew University for the Study of Jewish communities in the East), a wykonawcami dr hab. Piotr Muchowski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), dr hab. Maciej Tomal (Uniwersytet Jagielloński) i dr Rafał Witkowski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). Członkowie zespołu mieli doświadczenie w badaniach językoznawczych, historycznych, literaturoznawczych, religioznawczych i kulturowo-antropologicznych, co gwarantowało wypełnienie przyjętych zadań badawczy. W ciągu realizacji grantu nastąpiła zmiana kierownika, spowodowana rezygnacją dr Golda Ahkiezer. Od 2014 r. kierownikiem grantu został dr hab. Rafał Witkowski. Ponadto jako wykonawcy wybranych zadań badawczych zostali zatrudnieni dr Arie Yariew i dr Anna Sulimowicz.. Wszyscy w/w wykonawcy są badaczami w dziedzinie karaimoznawstwa.
Całość edycji zamyka się w 10 tomach, zawierających teksty hebrajskie, polskie i angielskie, o łącznej objętości 3407 stron.
